Muzički folklor Boke Kotorske PDF Štampaj E-pošta
Stojan Lazarević
MUZIČKI FOLKLOR BOKE KOTORSKE
(odlomci)
 
    Boka Kotorska je nedoviljno ispitana da bi se imala potpuna slika o kulturnim prilikama u njoj u pojedinim periodima njenog kulturno–istorijskog razvoja. Međutim, ovde je moralo dolaziti do raznih ukrštanja, uzimajući u obzir političke promene koje su se na ovom delu Balkanskog poluostrva smenjivale. Na to upućuje već sam njen geografski položaj, ponaosob njen strategiski značaj, koji ona oduvek ima. Nije, onda, čudo što su se o nju otimali razni osvajači. U IV veku, za Teodosija, ona je na granici Istočnog i Zapadnog carstva (granica je išla od Kotora prema Beogradu) ….
 
  … Boka Kotorska je tokom celog Srednjeg veka, kao i docnije, ostala u izuzetnom položaju, na tromeđi stalnih sukobljavanja istočne mediteranske i zapadnoevropske kulture. Trebalo bi, zbog toga, očekivati da se u njenoj muzičkoj i opštoj kulturi obrazuje deblji sloj kulturnih naslaga, sa jasnim tragovima borbe starog s novim i pojedinim kulturno–istorijskim razdobljima. U ovakvim geografskim sredinama obično se na periferiji javljaju nabori kao okamenjeni izraz borbe ranijih kultura s novim kulturnim stremljenjima. Dok su u oblasti materijalne kulture Boke Kotorske ove pojave dosta uočljive, u oblasti duhovne kulture uočavanje ovih momenata mnogo je teže, katkad i nemoguće...
 
   … Kako svojom meličkom strukturom, tako i sadržajem, pojedini napevi pokazuju neobičnu starost. Ovakvih napeva ima vrlo malo, ali baš zato znače pravu dragocenost kad se na njih naiđe. Oni predstavljaju najstariji muzički stil i čine najdublji sloj u muzičkom folkloru Kotorskog Zaliva. Njihova primitivnost oseća se u načinu izvođenja, u stupnjevanju, u obimu, u arhitektonici melodijske linije, u ritmu. Oni se izvode na način popevaka “iza glasa”, pri čemu melodijom ne vladaju zakoni arhitektonskog građenja. To su najčešće popevke kratkog daha, uzanog obima, sirove u melodici, ali snažne u izrazu. U njima nailazimo i na poliritmičke kombinacije, čime je jasno označen njihov slovenski karakter. Obično se izvode na jednom jasno izraženom tonu sa gornjom ili donjom sekundom, koja se pojavi jednom ili dvaput u toku napeva i u kadenci, pri čemu ih je vrlo teško zapisati usled nedostatka dijakritičnih znakova. U ovim popevkama samo po izuzetku nailazimo na veći korak od sekunde, usled čega i obim retko prelazi interval terce ....
    
     … Napevi najnižeg sloja biće da dosežu u najstariji kulturni period Kotorskog Zaliva, ali je svako datiranje uzaludno, jer ne postoji bilo kakav napev sa ovog terena koji je zabeležen i na osnovu koga bi se mogla vršiti ispitivanja. Ipak, koristeći naučne rezultate onih muzikologa–folklorista koji su se bavili proučavanjem muzičkog folklora primitivnih naroda moći će se, mislimo, i o njima nešto više reći. Nije nemoguće da u ovim napevima još živi stara postojbina ili rani Srednji vek. Srednji sloj čini najveći deo sakupljenog materijala. Kako po meličkim tako po ritmičkim i tonalnim osobinama on je bliži našem uhu, jer predstavlja tip donekle kultivisane melodije. Proces njegovog formiranja morao je svakako nastati u toku nekoliko kulturnih epoha, kroz dug period transformacije raznih muzičkih elemenata, donetih, uglavnom, iz unutrašnjosti bokeljskog zaleđa i sa Zapada. Ovo utvrđujemo na osnovu mnogobrojnih popevaka koje u sebi sadrže odlike crnogorske popevke, odnosno durske (ređe molske lestvice, koja je tvorevina i karakteristika zapadne melodije. Otuda čitav ovaj sloj ostavlja utisak jednog nehomogenog folklornog stila. Njegovi napevi, iako kratki, šireg su obima (obično do čiste kvarte, retko šireg), blagog toka, sa završetkom gotovo redovno na II stupnju, ređe na tonici, njenoj terci ili kvinti. Za istoričara i melografa ona je jasnija, ali i za ispitivanje ne manje interesantna. Biće i ovde teškoća oko izdvajanja tipično slovenskog od mediteranskog i ostalih naslaga, ali je svakako istorijski određeniji i poreklom jasniji svaki napev ovog sloja. Pored protezalica, poskočica i nekih napitnica, ima i drugih popevaka koje bi pripadale ovome sloju… Treba, međutim, uočiti jedan momenat, u odnosima ovog i prethodnog sloja i njihovih napeva neobično značajan: to je ogromna praznina među njima. Ovo navodi na pretpostavku o kulturno– istorijskim vakumima u pogledu folklornog stvaranja. Teško se može govoriti o njihovoj neprekidnosti, uzimajući u obzir njihove karakteristike, koje imaju malo zajedničkog među sobom. Pre bi se moglo poverovati u izumiranje jednog ili više melodijskih stilova na ovom zemljištu. Možda bi se jedino migracijom ovih nestalih stilova u unutrašnjosti bokeljskog zaleđa mogla objasniti ova pojava. Otuda bi trebalo vršiti ispitivanja na terenu celog starog Ilirika, da bi se , eventualno, otkrila jedna prelazna vrsta popevaka koja bi uspostavila kontinuitet među njima. Treba imati na umu da je Bela Bartok i u 1937. godini nalazio u Turskoj stare mađarske napeve. U pogledu ovih popevaka ovoga sloja koje sadrže u sebi elemente crnogorskog melosa teško bi se održalo mišljenje da bi to bile popevke Kotorskog Zaliva na koji je, pored ostalog, vršila najveći uticaj crnogorska melodika (prof. M. Vasiljević). Nama se čini da je to pre sama crnogorska popevka na koju je izvršila snažan uticaj mediteransko–mletačka kultura u zajednici s ostalim poznijim muzičkim uticajima. U razvoju melodijskih stilova uopšte, neminovan je prelaz od grube melodijske linije ka finijoj melodijskoj strukturi od parlando–rubato melodija ka melodijama jasnih ritmičkih formula, od starih lestvica ka modernom duru i molu. Crnogorski elemenat počeo je silaziti sa brda dosta rano u Kotorski Zaliv. Ovde je morao naići na tip već razvijene melodije nastale pod uticajem jedne finije kulture i drugačijih uslova za folklorno stvaranje. Kao sirovija, crnogorska popevka morala je trpeti promenu i prelaziti postepeno u savršeniju popevku, ne gubeći sasvim svoje osnovne karakteristike. Sem toga, ne treba zaboraviti na poznije uticaje iz XVII i XVIII veka, kada je u Kotorski Zaliv dolazio veliki broj Korčulana i Talijana (kao građevinski radnici), a zna se i za srpsko zlato u Kotoru. To što se ponekad odriče primarnost crnogorske popevke u muzičkom folkloru Kotorskog Zaliva ne može se uzeti ozbiljno. Dovoljno je uporediti bokeljski napev sa bilo kojom crnogorskom popevkom pa se uveriti u obrnuto. Razume se, naći će se među njima i razlike, ali su one same po sebi razumljive. Što se trećeg sloja tiče, njega čine popevke nastale pod direktnim uticajem dalmatinske popevke i zapadne muzičke kulture, pri čemu je očuvan kontinuitet s popevkama srednjeg sloja. U nekim slučajevima može se govoriti čak i o migraciji dalmatinskih popevaka u ovu sredinu, gde su se tokom vremena sasvim aklimatizirale i postale svojinom Bokelja. Nosilac ovih popevaka je, uglavnom, omladina i mlađi svet uopšte. Zahvaljujući njima, stari napevi gube se naglo, dok se dalmatinska popevka, kao melodičnija, sve više širi i vrši sve snažniji muzički uticaj na celokupno stvaralaštvo u oblasti muzičkog folklora Kotorskog Zaliva  …
 
   …  Kako spoljašnjom tako i unutrašnjom strukturom, popevke ovog sloja imaju … jasna obeležja po kojima ih odmah raspoznajemo i razlikujemo od popevaka prethodna dva sloja. Pre svega, širi obim i određene ritmičke osobine daju ovom tipu popevaka specifičan izraz. U melodijskoj liniji zapaža se arhitektonski način građenja, kao posledica jedne više evolucije. Interval terce u stupnjevanju već znači potpunu slobodu u razbijanju prvobitne krute melodijske linije. Ima popevaka u čijem se koraku javlja još veći interval (kvarta). U vezi s ovim, zapaža se i pravilnost oblika. Pojam tonaliteta gotovo je sasvim određen, jer ih je većina izgrađena na durskom (ređe molskom) tonskom rodu. Kako bi rekao Kuba, kod ovih popevaka na svakom njihovom tonu visi određena harmonija. Treba naročito naglasiti odsustvo orijentalnog uticaja na muzički folklor u oblasti Kotorskog Zaliva. Ovo može biti značajno tim više što su Turci dugo vremena gospodarili u njegovoj neposrednoj blizini, pa čak i Orahovcem. Jedna stručna analiza celokupne muzičke folklorne građe Boke Kotorske, kada ona bude probrana, pokazaće u kojoj meri i gde postoje ovi uticaji. U celini posmatrano, folklorno područje Kotorskog Zaliva oslanja se na autohtonu seljačku kulturu stanovništva koja ga odvajkada naseljava, uprkos svim sukobljavanjima io kulturnim uticajima. Ostatke ovih sukoba, negde jasno negde nejasno, nalazimo svuda po Zalivu, naročito uz samu obalu: pored finog nameštaja, donetog sa Zapada, kao dokaz izvesne više civilizacije i bogatstva stanovništva, nailazi se i na domaću stolariju, koja svojom finoćom pokazuje da je to stanovništvo išlo u korak sa civilizacijom i kulturom celog Sredozemnog bazena; ali kraj svega toga, u pogledu običaja, održao se kontinuitet sa starim slovenskim običajima. Na istu pojavu nailazimo i u muzičkom folkloru: kraj varoških pesama, koje se ore širom cele dalmatinske obale, u ovom geografskom području očuvana je i stara muzička kultura, jedan melodijski stil koji u sebi i danas nosi poneku opštu karakteristiku starije popevke. Ipak, u muzičkom smislu svako mesto Kotorskog Zaliva predstavlja osobenost svoje vrste. Ove razlike u običajima, narodnoj nošnji i jeziku, uočio je dosta rano sam Vuk Karadžić, kao i pozniji ispitivači narodnog života, dajući im izvesna objašnjenja. No bez obzira na to, mora nam biti jasno, baš u vezi ovih zapažanja, da dalja ispitivanja muzičkog folklora Boke Kotorske moraju ići putem komparativnih studija, uzimajući u obzir “horizontalno” i “vertikalno” proučavanje, kako zahteva i A. Saygun* kad govori o ispitivanju muzičkog folklora uopšte. U prvom slučaju misli se na proučavanje živih melodija sa raznih područja naše i susednih zemalja, dok se u slučaju vertikalnog proučavanja podrazumeva korišćenje istorijskih fakata, čime se studij upravlja u dubinu io “omogućava folkloristi da radi kao arheolog”. Tako bi on izbliza razgledao različite slojeve, osetio šta je pojedina civilizacija u svakom od njih doprinela i uočio razne uzajamne uticaje i originalne izvore ….
 
(SPOMENIK br.103 Srpske akademije nauka, Beograd 1953)
 
* Ahmed Adnan Saygun (1907–1991) … turski kompozitor i muzikolog
 
RocketTheme Joomla Templates